Văn Khấn Gia Tiên & Thờ Cúng Tổ Tiên

Thờ cúng tổ tiên là nét tín ngưỡng lâu đời và phổ biến bậc nhất của người Việt. Bàn thờ gia tiên là nơi con cháu bày tỏ lòng hiếu kính, tưởng nhớ và duy trì sợi dây gắn kết giữa các thế hệ. Nhóm văn khấn gia tiên gồm bài cúng ban thờ hằng ngày, bài khấn ngày rằm mùng 1, bài cúng ngày giỗ và các bài dùng trong dịp lễ Tết, cưới hỏi, báo cáo việc trọng của gia đình.

Khi khấn gia tiên, người cúng thường khấn chư vị Thần Linh Thổ Công cai quản trong nhà trước, sau đó mới khấn tới Hương Linh Gia Tiên. Phần xưng hô cần nêu rõ mối quan hệ: 'hiển khảo' (cha đã mất), 'hiển tỷ' (mẹ đã mất), 'tổ khảo', 'tổ tỷ' (ông bà), cùng các cụ cao tằng tổ khảo, cao tằng tổ tỷ và nội ngoại gia tiên dòng họ. Nếu không nhớ hết, có thể khấn chung 'Hương Linh Gia Tiên tiền tổ nội ngoại họ…'.

Lễ vật cúng gia tiên tuỳ dịp mà thay đổi. Ngày thường chỉ cần hương hoa, nước, trái cây. Ngày giỗ và lễ Tết thường có mâm cơm cúng với những món người đã khuất lúc sinh thời ưa thích, kèm xôi, gà hoặc thịt, canh, rượu và vàng mã. Mâm cơm cúng giỗ không cần cầu kỳ nhưng nên sạch sẽ, được nấu riêng và bày biện trang trọng, không nếm thử trước khi dâng.

Về thời điểm, cúng gia tiên ngày rằm mùng 1 nên làm buổi sáng. Cúng giỗ có thể làm lễ tiên thường (cúng cáo giỗ) vào chiều hôm trước và lễ chính giỗ vào buổi trưa ngày giỗ. Nhiều gia đình cũng thắp hương gia tiên khi có việc quan trọng như đi xa, thi cử, khai trương, cưới hỏi để xin ông bà chứng giám và phù hộ.

Phong tục xưng hô và cách cúng giỗ có khác biệt giữa các dòng họ và vùng miền. Có nơi cúng giỗ theo ngày mất, có nơi tính cả ngày 'tiên thường'. Có dòng họ giữ tục cúng giỗ theo gia phả nhiều đời, có nhà chỉ cúng trong phạm vi ba đời. Khi có nếp riêng của gia tộc, nên ưu tiên giữ theo nếp nhà.